مدیریت پایدار منابع در مناطق خشک؛ از آبخیزداری تا هوش مصنوعی

مدیریت پایدار منابع آب و خاک در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران به رویکردی یکپارچه نیاز دارد که در آن آب، خاک و پوشش گیاهی به‌صورت مرتبط با یکدیگر مدیریت شوند. زینب حاجی‌زاده، دانشیار آبخیزداری، با تأکید بر این موضوع، اصلاح الگوی کشت، مدیریت رواناب‌ها، کنترل برداشت از آب‌های زیرزمینی و استفاده از فناوری‌های نوین را از محورهای مهم حفاظت از منابع طبیعی عنوان کرد.

مدیریت یکپارچه آب، خاک و پوشش گیاهی

حاجی‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد که منابع آب، خاک و پوشش گیاهی در مناطق خشک و نیمه‌خشک به یکدیگر وابسته‌اند و نمی‌توان هرکدام را به‌صورت جداگانه مدیریت کرد. به گفته وی، نخستین رویکرد برای حفاظت پایدار از این منابع، مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز است.

وی همچنین بر ضرورت اصلاح الگوی کشت در این مناطق تأکید کرد و گفت که کشت گیاهان کم‌آب‌بر و مقاوم به خشکی می‌تواند با هدف کاهش فشار بر منابع آب دنبال شود.

مدیریت رواناب و استفاده از سیلاب برای تغذیه آبخوان‌ها

این دانشیار آبخیزداری، مدیریت رواناب‌ها را یکی دیگر از محورهای مهم حفاظت از منابع آب دانست. به گفته وی، به‌جای آنکه سیلاب صرفاً به‌عنوان یک تهدید در نظر گرفته شود، می‌توان با استفاده از روش‌هایی مانند آبخوان‌داری و پخش سیلاب، بخشی از آب را به سفره‌های زیرزمینی بازگرداند.

حاجی‌زاده اظهار کرد که این اقدامات می‌توانند به کاهش خسارات سیل و تأمین ذخایر آب برای دوره‌های خشک کمک کنند. او در عین حال، کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی را ضروری دانست و نسبت به پیامدهای برداشت بی‌رویه هشدار داد.

کنترل برداشت از آب‌های زیرزمینی برای مقابله با فرونشست

به گفته حاجی‌زاده، فرونشست زمین از پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی است و در برنامه‌ریزی‌های منابع آب باید به آن توجه شود. وی تأکید کرد که اگر آبخوان‌ها تغذیه نشوند و برداشت از آن‌ها کنترل نشود، روند فرونشست ادامه خواهد یافت و جبران خسارات آن تقریباً غیرممکن خواهد بود.

این دیدگاه بر ضرورت توجه هم‌زمان به تغذیه آبخوان‌ها و مدیریت برداشت آب تأکید دارد؛ موضوعی که در کنار اصلاح الگوی کشت و مدیریت رواناب‌ها، بخشی از رویکرد یکپارچه حفاظت از منابع آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک محسوب می‌شود.

نقش سنجش از دور، هوش مصنوعی و پهپادها در پایش منابع طبیعی

این دانشیار آبخیزداری با اشاره به فناوری‌های نوین، سنجش از دور و هوش مصنوعی را از ابزارهای کمک‌کننده در پایش و مدیریت منابع طبیعی معرفی کرد. به گفته وی، تصاویر ماهواره‌ای امکان بررسی تغییرات پوشش گیاهی در طول چند دهه، شناسایی مناطق مستعد فرسایش و رصد آتش‌سوزی‌ها در مراحل اولیه را فراهم می‌کنند.

حاجی‌زاده همچنین به کاربرد مدل‌های یادگیری ماشین در تحلیل و پیش‌بینی مخاطرات اشاره کرد و گفت که این مدل‌ها در سال‌های اخیر برای پیش‌بینی احتمال فرونشست یا خشکسالی کاربرد پیدا کرده‌اند.

وی افزود که پهپادها نیز می‌توانند در مناطق صعب‌العبور برای شناسایی زودهنگام تخریب، تصرف اراضی، قاچاق چوب و آتش‌سوزی به کار گرفته شوند.

از منظر نهال‌یار، نکته اصلی این دیدگاه آن است که حفاظت از پوشش گیاهی و مدیریت پایدار آب و خاک به مجموعه‌ای هماهنگ از اقدامات نیاز دارد؛ از انتخاب الگوی کشت متناسب با محدودیت آب تا مدیریت آبخوان‌ها و پایش تغییرات محیطی. فناوری‌های نوین می‌توانند به شناسایی و ارزیابی این تغییرات کمک کنند، اما انتخاب و اجرای اقدامات حفاظتی همچنان باید با توجه به شرایط طبیعی و نیازهای هر منطقه انجام شود.