هرس نهال (درخت) انگور برای باردهی سال بعد، حفظ جوانه‌های بارده

اگر می‌خواهید تاکستان یا چند بوته انگور باغ شما در سال آینده باردهی مناسبی داشته باشند، هرس نهال (درخت) انگور را نباید صرفاً کوتاه کردن شاخه‌های بلند بدانید. بخش مهمی از تصمیم هرس، شناسایی شاخه‌هایی است که جوانه‌های آنها می‌توانند در فصل بعد شاخه‌های بارده تولید کنند. اگر این شاخه‌ها را اشتباه حذف کنید، ممکن است تعداد جوانه‌های مفید کمتر از حد لازم شود؛ از طرف دیگر، باقی گذاشتن تعداد زیادی جوانه نیز می‌تواند باعث تراکم تاج، رقابت بین شاخه‌ها و افت کیفیت محصول شود.

در انگور، خوشه‌های فصل آینده معمولاً روی شاخه‌های سبزی تشکیل می‌شوند که از جوانه‌های چوب یک‌ساله رشد می‌کنند؛ یعنی چوبی که در فصل رشد قبلی تولید و سپس بالغ شده است. بنابراین هنگام هرس زمستانه باید بین چوب چندساله نگهدارنده اسکلت تاک، شاخه‌های یک‌ساله مناسب باردهی و شاخه‌های ضعیف یا نامطلوب تفاوت بگذارید.

مطالب آموزشی Oregon State University و Penn State Extension دو روش اصلی هرس انگور، یعنی هرس شاخه‌ای و هرس اسپور یا شاخک کوتاه را توضیح می‌دهند. انتخاب بین این دو روش به رقم، باردهی جوانه‌های پایینی شاخه، سیستم تربیت و قدرت رشد بوته بستگی دارد؛ بنابراین یک الگوی ثابت برای همه انگورها مناسب نیست.

در این مطلب از نهال‌یار ، مرجع آموزش رایگان نهال و باغداری در کشور یاد می‌گیریم چگونه پیش از برش، شاخه‌های بارده احتمالی را شناسایی کنیم، جوانه‌های مناسب را نگه داریم و برنامه هرس را به‌گونه‌ای تنظیم کنیم که هم ساختار تاک حفظ شود و هم باردهی سال آینده تحت تأثیر حذف اشتباه شاخه‌ها قرار نگیرد.

چرا برنامه‌ریزی هرس انگور باید از شناخت جوانه‌ها شروع شود؟

جوانه‌های روی شاخه‌های انگور ارزش یکسانی ندارند. در بسیاری از ارقام، جوانه‌های واقع بر چوب یک‌ساله می‌توانند شاخه‌های دارای خوشه تولید کنند؛ اما میزان باردهی جوانه‌ها در طول شاخه ممکن است متفاوت باشد.

در بعضی ارقام، جوانه‌های نزدیک به پایه شاخه نیز باردهی خوبی دارند و می‌توان شاخه‌ها را به اسپورهای کوتاه تبدیل کرد. در ارقام دیگر، جوانه‌های پایینی ممکن است عمدتاً رشد رویشی تولید کنند و برای دریافت محصول مناسب، باید شاخه بلندتری با تعداد بیشتری جوانه باقی بماند.

بنابراین، اگر رقم انگور شما برای هرس شاخه‌ای مناسب باشد، کوتاه کردن تمام شاخه‌ها به دو جوانه می‌تواند باعث از دست رفتن بخش مهمی از ظرفیت باردهی شود. در مقابل، اگر تاک برای هرس اسپور مناسب باشد، باقی گذاشتن تعداد زیادی شاخه بلند ممکن است تاج را بیش از حد متراکم کند.

چوب یک‌ساله بارده را چگونه از چوب قدیمی تشخیص دهیم؟

یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها در هرس زمستانه انگور، تشخیص سن شاخه است. چوب یک‌ساله معمولاً همان شاخه‌ای است که در فصل قبل رشد کرده، در پایان فصل به‌تدریج چوبی شده و جوانه‌های قابل مشاهده روی آن شکل گرفته‌اند.

چوب چندساله معمولاً بخشی از تنه، بازوها یا اسکلت اصلی تاک است. این قسمت‌ها ساختار نگهدارنده گیاه را تشکیل می‌دهند و نباید صرفاً به دلیل قدیمی بودن حذف شوند. شاخه یک‌ساله مناسب نیز ممکن است به‌عنوان شاخه بارده حفظ شود یا برای تشکیل اسپور جایگزین انتخاب شود.

سه بخش مهم را از هم جدا کنید

• تنه و بازوهای دائمی: ساختار اصلی تاک را نگه می‌دارند و حذف آنها باید دلیل مشخصی داشته باشد.
• شاخه‌های یک‌ساله سالم: می‌توانند برای باردهی فصل آینده یا تأمین شاخه جایگزین انتخاب شوند.
• شاخه‌های ضعیف، آسیب‌دیده یا نامناسب: بسته به وضعیت و هدف هرس، ممکن است حذف شوند.

اشتباه رایج این است که تمام رشد جدید سال گذشته یکسان دیده شود. در عمل باید شاخه‌های یک‌ساله را از نظر سلامت، محل قرارگیری، بلوغ چوب، قدرت رشد و مناسب بودن جوانه‌ها مقایسه کنید.

نشانه‌های یک شاخه یک‌ساله مناسب برای باردهی

هر شاخه سالمی الزاماً بهترین شاخه برای باردهی نیست. هنگام انتخاب، چند ویژگی را کنار هم بررسی کنید:

• بلوغ مناسب چوب: شاخه باید تا حد کافی چوبی و برای زمستان آماده شده باشد.
• قطر متعادل: شاخه‌ای با ضخامت حدود یک مداد در بسیاری از شرایط الگوی مناسبی برای بررسی است، اما معیار قطعی برای همه ارقام نیست.
• سلامت جوانه‌ها: جوانه‌ها نباید به‌طور واضح خشک، شکسته یا آسیب‌دیده باشند.
• دریافت نور مناسب در فصل رشد: شاخه‌هایی که از نور کافی برخوردار بوده‌اند، معمولاً برای انتخاب باردهی گزینه‌های بهتری هستند.
• محل مناسب روی اسکلت تاک: شاخه باید امکان قرارگیری مناسب روی سیم یا بازوی نگهدارنده را داشته باشد.

Oregon State University در توصیه‌های هرس انگور، شاخه‌های بارده مناسب را شاخه‌هایی معرفی می‌کند که رشد کافی داشته‌اند، نور مناسبی دریافت کرده‌اند و از نظر ضخامت به حدود قطر یک مداد نزدیک‌اند. با این حال، این توصیف باید با نوع رقم و سیستم تربیت تاک تطبیق داده شود.

هرس شاخه‌ای و هرس اسپور چه تفاوتی دارند؟

قبل از اینکه شاخه‌ای را کوتاه یا حذف کنید، باید بدانید تاک شما بر اساس کدام سیستم تربیت می‌شود. دو روش اصلی هرس عبارت‌اند از:

بر اساس راهنمای Oregon State University، بعضی ارقام انگور با هرس اسپور نتیجه خوبی می‌دهند؛ اما در بسیاری از ارقام آمریکایی و بعضی دورگ‌ها، جوانه‌های پایینی شاخه ممکن است باردهی کافی نداشته باشند. در چنین شرایطی، هرس شاخه‌ای می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد.

اگر نوع رقم را نمی‌دانیم، همه شاخه‌ها را کوتاه نکنیم

وقتی مشخص نیست جوانه‌های پایینی رقم شما بارده هستند یا نه، کوتاه کردن همه شاخه‌ها به اسپورهای بسیار کوچک تصمیم پرریسکی است. بهتر است ابتدا نام رقم و روش هرس توصیه‌شده برای آن را مشخص کنید.

اگر امکان دسترسی به اطلاعات دقیق رقم وجود ندارد، می‌توان با بررسی سابقه باردهی تاک در سال‌های گذشته، موقعیت خوشه‌ها روی شاخه و مقایسه چند بوته مشابه اطلاعات بیشتری به دست آورد. در یک تاکستان، ثبت نتیجه هرس و باردهی هر بخش می‌تواند به انتخاب روش مناسب برای سال‌های بعد کمک کند.

چه زمانی هرس انگور را انجام دهیم؟

هرس اصلی انگور معمولاً در دوره خواب، پس از ریزش برگ‌ها و پیش از شروع رشد جدید انجام می‌شود. زمان دقیق باید با اقلیم منطقه هماهنگ باشد.

در مناطق دارای زمستان سرد، هرس بسیار زودهنگام ممکن است فرصت کافی برای ارزیابی خسارت سرما به جوانه‌ها را ندهد. از طرف دیگر، اگر هرس تا نزدیکی باز شدن جوانه‌ها به تعویق بیفتد، باید مراقب آسیب مکانیکی به جوانه‌های متورم بود.

Oregon State University و University of Missouri Extension در راهنماهای خود، هرس در دوره خواب را توصیه می‌کنند و نشان می‌دهند که هرس دیرتر می‌تواند در برخی شرایط زمان باز شدن جوانه‌ها را کمی عقب بیندازد. این ویژگی ممکن است در بعضی مناطق برای کاهش برخورد رشد اولیه با سرمای بهاره مفید باشد، اما نباید بدون توجه به شرایط منطقه به‌عنوان یک راهکار تضمینی استفاده شود.

چگونه تعداد جوانه‌های باقی‌مانده را تعیین کنیم؟

یکی از اشتباه‌های رایج این است که برای هر بوته انگور یک عدد ثابت از جوانه‌ها در نظر گرفته شود. تعداد مناسب به رقم، قدرت رشد، سن تاک، باردهی سال قبل، حاصلخیزی خاک، سیستم تربیت و هدف تولید بستگی دارد.

اگر جوانه‌های زیادی باقی بمانند، ممکن است تعداد شاخه‌ها و خوشه‌ها بیشتر از توان بوته شود. در چنین وضعیتی رسیدن میوه به تأخیر می‌افتد، کیفیت افت می‌کند و بوته ممکن است ضعیف شود. از طرف دیگر، حذف بیش از حد جوانه‌ها می‌تواند ظرفیت باردهی را کاهش دهد و رشد رویشی شدیدتری ایجاد کند.

به همین دلیل، تعداد جوانه باید بر اساس سابقه بوته و روش هرس تعیین شود. اعداد توصیه‌شده برای انگور رومیزی را نباید بدون بررسی به انگور wine یا ارقام با قدرت رشد متفاوت تعمیم داد.

قدرت رشد تاک را قبل از هرس ارزیابی کنید

اگر تاک در فصل گذشته شاخه‌های بسیار قوی و بلند تولید کرده، این موضوع می‌تواند نشانه رشد رویشی زیاد باشد. اما رشد زیاد همیشه به معنی نیاز به هرس بیشتر نیست؛ باید بررسی کنید این رشد حاصل تغذیه و آب مناسب بوده یا از عدم تعادل بین رشد و باردهی ناشی شده است.

Oregon State University استفاده از وزن چوب هرس‌شده را یکی از روش‌های عملی برای پایش قدرت رشد تاک می‌داند. اگر هر سال چوب بسیار زیادی حذف می‌کنید، ثبت وزن آن و مقایسه با عملکرد و تعداد خوشه‌ها می‌تواند به تنظیم برنامه هرس کمک کند.

برای باغ کوچک نیز لازم نیست حتماً اندازه‌گیری پیچیده‌ای انجام شود؛ می‌توانید طول شاخه‌ها، قطر شاخه‌های انتخابی، تعداد خوشه‌های سال قبل و وضعیت رسیدن میوه را ثبت کنید.

جوانه‌های آسیب‌دیده را از جوانه‌های بارده جدا کنید

در مناطق سرد، جوانه‌ها ممکن است در زمستان آسیب ببینند. ظاهر خارجی به‌تنهایی همیشه برای تشخیص زنده بودن جوانه کافی نیست. اگر احتمال خسارت سرما وجود دارد، ارزیابی جوانه‌ها پیش از هرس نهایی می‌تواند جلوی حذف بیش از حد ظرفیت باردهی را بگیرد.

در تاکستان‌هایی که سرما خسارت ایجاد کرده است، ممکن است لازم باشد تعداد بیشتری جوانه نسبت به برنامه عادی حفظ شود و پس از مشخص شدن رشد بهاره، بخش‌های اضافی مدیریت شوند. میزان این تعدیل به شدت خسارت، رقم و روش تربیت بستگی دارد.

چگونه هرس انگور را برای باردهی سال بعد برنامه‌ریزی کنیم؟

ابتدا ساختار تاک و چوب یک‌ساله را بررسی کنید، سپس روش هرس مناسب رقم را انتخاب کنید و در پایان شاخه‌های بارده و جایگزین را به‌گونه‌ای نگه دارید که ظرفیت محصول و رشد سال آینده حفظ شود.

• ساختار تنه و بازوهای دائمی را مشخص کنید: تنه، بازوها و بخش‌های اصلی اسکلت تاک را شناسایی کنید و فقط قسمت‌های شکسته، بیمار یا نامناسب را با توجه به شرایط حذف کنید.
• شاخه‌های یک‌ساله سالم را شناسایی کنید: شاخه‌های چوبی‌شده با جوانه‌های سالم و رشد متعادل را جدا کنید و شاخه‌های بسیار ضعیف، آسیب‌دیده یا نامناسب را از گزینه‌های اصلی باردهی کنار بگذارید.
• روش هرس را با رقم هماهنگ کنید: بررسی کنید رقم شما برای هرس شاخه‌ای مناسب است یا هرس اسپور؛ اگر باردهی جوانه‌های پایینی مشخص نیست، از کوتاه کردن همه شاخه‌ها به اسپورهای بسیار کوچک خودداری کنید.
• شاخه‌های بارده و جایگزین را انتخاب کنید: در هرس شاخه‌ای، شاخه‌های بارده مناسب را حفظ کنید و نزدیک آنها شاخه‌های مناسبی برای جایگزینی سال آینده باقی بگذارید. در هرس اسپور، اسپورهای سالم و دارای جوانه‌های مناسب را روی بازوهای دائمی انتخاب کنید.
• تعداد جوانه‌ها را با قدرت رشد تنظیم کنید: تعداد جوانه‌های نگه‌داشته‌شده را بر اساس رقم، سن تاک، سیستم تربیت، قدرت رشد و عملکرد سال قبل تعیین کنید و از به‌کار بردن یک عدد ثابت برای همه بوته‌ها بپرهیزید.
• شاخه‌های حذف‌شده و نتیجه هرس را ثبت کنید: تاریخ هرس، روش انتخاب‌شده، تعداد جوانه‌های باقی‌مانده و وضعیت رشد و باردهی را ثبت کنید تا بتوانید برنامه سال آینده را با اطلاعات واقعی تاکستان تنظیم کنید.

موارد موردنیاز

• قیچی هرس تیز و تمیز
• دستکش مناسب هرس
• اطلاعات نام رقم و سیستم تربیت تاک
• یادداشت تعداد خوشه‌ها و وضعیت باردهی سال قبل
• اطلاعات مربوط به خسارت احتمالی سرمای زمستان
• بست یا نخ مناسب برای بستن شاخه‌های نگه‌داشته‌شده به تکیه‌گاه

بعد از هرس چه چیزهایی را باید پایش کنیم؟

هرس زمانی قابل ارزیابی است که نتیجه آن در فصل بعد بررسی شود. بهار، زمان باز شدن جوانه‌ها، تعداد شاخه‌های رشدکرده و محل تشکیل خوشه‌ها را مشاهده کنید. در ادامه فصل نیز به تراکم تاج، نورگیری خوشه‌ها، یکنواختی رسیدن و میزان بار بوته توجه داشته باشید.

اگر تعداد زیادی جوانه باز نشده‌اند، علت لزوماً هرس اشتباه نیست؛ خسارت سرما، سلامت جوانه، بیماری چوب و شرایط محیطی نیز باید بررسی شوند. اگر خوشه‌ها بیش از حد متراکم‌اند یا میوه دیر می‌رسد، ممکن است تعداد جوانه‌ها یا شاخه‌های باقی‌مانده نسبت به قدرت بوته زیاد بوده باشد.

هرس انگور جوان با هرس تاک بالغ تفاوت دارد

در یکی دو سال اول، هدف اصلی معمولاً ساختن تنه، بازوها و استقرار تاک روی داربست است، نه گرفتن حداکثر محصول. باقی گذاشتن خوشه زیاد روی تاکی که هنوز در حال شکل‌گیری است می‌تواند رشد ساختاری آن را محدود کند.

Oregon State University در برنامه تربیت تاک‌های جوان، ابتدا انتخاب شاخه قوی برای تشکیل تنه و سپس ایجاد بازوها و نقاط هرس را توصیه می‌کند. پس اگر تاک شما تازه کاشته شده، برنامه هرس آن را با تاک بالغی که هر سال محصول می‌دهد یکسان در نظر نگیرید.

آیا همه شاخه‌های بلند باید حذف شوند؟

خیر. طول شاخه به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که باید آن را حذف یا نگه دارید. یک شاخه بلند و سالم ممکن است در سیستم هرس شاخه‌ای، بخش مهمی از ظرفیت باردهی سال بعد باشد.

در مقابل، شاخه بلند اما نامناسب از نظر محل، سلامت، بلوغ یا جهت رشد ممکن است برای ساختار تاک مفید نباشد. تصمیم باید بر اساس نقش شاخه در سیستم هرس و وضعیت جوانه‌ها انجام شود، نه فقط اندازه آن.

آیا پس از هرس، خروج شیره از محل برش خطرناک است؟

اگر هرس نزدیک شروع فصل رشد انجام شود، ممکن است از محل برش شیره خارج شود. در انگور این پدیده به‌تنهایی الزاماً نشانه بیماری یا آسیب جدی نیست. Oregon State University گزارش می‌کند که برای تاک سالم، شیره‌ریزی پس از هرس معمولاً نگرانی عمده‌ای محسوب نمی‌شود؛ با این حال، زمان‌بندی هرس باید به‌گونه‌ای باشد که از آسیب به جوانه‌های در حال رشد جلوگیری شود.

اشتباه‌های رایج که جوانه‌های مفید را از بین می‌برند

• کوتاه کردن تمام شاخه‌ها به چند جوانه بدون شناخت رقم: ممکن است جوانه‌های باقی‌مانده باردهی کافی نداشته باشند.
• حذف چوب یک‌ساله سالم به دلیل ظاهر نامرتب: این کار می‌تواند ظرفیت باردهی سال آینده را کاهش دهد.
• باقی گذاشتن جوانه‌های بیش از ظرفیت تاک: بار زیاد ممکن است رسیدن میوه و کیفیت محصول را کاهش دهد.
• نادیده گرفتن خسارت سرما: جوانه‌های آسیب‌دیده ممکن است با جوانه‌های سالم اشتباه شوند.
• هرس شدید تاک جوان: می‌تواند شکل‌دهی اسکلت و استقرار مناسب تاک را به تأخیر بیندازد.
• نداشتن ثبت سالانه: بدون اطلاعات عملکرد و رشد قبلی، تنظیم تعداد جوانه‌ها دشوارتر می‌شود.

جمع‌بندی؛ هرس دقیق انگور یعنی انتخاب چوب بارده، نه کوتاه کردن همه شاخه‌ها

برای برنامه‌ریزی هرس انگور با هدف باردهی سال بعد، ابتدا چوب یک‌ساله سالم را شناسایی کنید و آن را از اسکلت چندساله و شاخه‌های نامناسب جدا بدانید. سپس مشخص کنید رقم شما به هرس شاخه‌ای نیاز دارد یا هرس اسپور؛ زیرا باردهی جوانه‌های نزدیک پایه در همه ارقام یکسان نیست.

تعداد جوانه‌های باقی‌مانده را با سن تاک، قدرت رشد، شرایط اقلیمی، سیستم تربیت و سابقه عملکرد هماهنگ کنید. حذف بیش از حد جوانه‌ها می‌تواند ظرفیت محصول را کاهش دهد و باقی گذاشتن جوانه‌های زیاد نیز ممکن است تاک را بیش از توانش بارده کند. در تاک‌های جوان، اولویت با ساختار و استقرار مناسب است و نه حداکثر کردن محصول زودهنگام.

پس از هرس نیز اطلاعات مربوط به رشد، تعداد خوشه‌ها و کیفیت برداشت را ثبت کنید تا تصمیم سال آینده بر اساس عملکرد واقعی بوته باشد. در نهال‌یار، آموزش خرید نهال، کاشت، احداث باغ و نگهداری درخت زمانی کامل می‌شود که عملیات سالانه مانند هرس، کود و تغذیه و مدیریت آفات و بیماری‌های درختان نیز با شناخت رقم و وضعیت واقعی گیاه انجام شود. برای انگور، حفظ جوانه‌های مفید از یک اصل ساده شروع می‌شود: پیش از هر برش بدانید شاخه چه نقشی در باردهی و ساختار تاک دارد.