نهال انگور پیوندی یا ریشهدار؟ مقایسه ریسک استقرار
تاریخ انتشار : 07:29 1405/08/04
اگر برای خرید نهال انگور بین نوع پیوندی و ریشهدار مردد هستید، بهتر است تصمیم را فقط براساس قیمت یا ظاهر نهال نگیرید. تفاوت اصلی این دو روش در این است که انگور ریشهدار از ریشههای خود رقم رشد میکند، اما در نهال پیوندی، قسمت هوایی رقم موردنظر روی پایهای جداگانه قرار گرفته است. همین تفاوت میتواند بر مقاومت به برخی آفات ریشه، سازگاری با خاک، نحوه مدیریت کاشت و ریسکهای سالهای اولیه اثر بگذارد.
هیچکدام از این دو نوع نهال در همه شرایط برتری مطلق ندارند. در بعضی مناطق، استفاده از پایه مقاوم به فیلوکسرا برای حفظ سلامت باغ ضروری است؛ در برخی شرایط دیگر، نهال ریشهدار میتواند به دلیل نداشتن محل پیوند و امکان بازرویی از ریشههای خود، انتخاب مناسبی باشد. برای مثال، Oklahoma State University توضیح میدهد که پایههای انگور را میتوان برای سازگاری بهتر با بعضی محدودیتهای خاک و افزایش مقاومت در برابر آفات ریشه انتخاب کرد؛ در مقابل، انگور ریشهدار در صورت از بین رفتن بخش هوایی میتواند از ریشه خود، همان رقم را دوباره تولید کند.
بنابراین سؤال اصلی این نیست که «نهال پیوندی بهتر است یا ریشهدار؟»؛ سؤال دقیقتر این است که کدام روش تکثیر برای رقم انگور، خاک، اقلیم و شرایط آفات باغ شما ریسک کمتری دارد؟ در این مطلب از نهالیار ، مرجع تخصصی آموزش نهال و باغداری تفاوتها را به زبان کاربردی بررسی میکنیم تا قبل از سفارش نهال، انتخاب آگاهانهتری داشته باشید.
نهال انگور پیوندی و ریشهدار دقیقاً چه تفاوتی دارند؟
در انگور ریشهدار یا own-rooted، قلمه از یک رقم گرفته میشود و پس از ریشهزایی، گیاه جدید با ریشههای همان رقم رشد میکند. در این روش، پایه و پیوندک جداگانهای وجود ندارد.
در مقابل، نهال پیوندی از دو بخش تشکیل شده است: پایه که سیستم ریشهای را ایجاد میکند و پیوندک که قسمت هوایی و رقم موردنظر را تشکیل میدهد. این روش به باغدار اجازه میدهد از ویژگیهای یک پایه و ویژگیهای میوهای رقم دیگر بهطور همزمان استفاده کند.
Penn State Extension هر دو شکل را در تولید انگور معرفی میکند: قلمه ریشهدار و نهال پیوندی. در همان توصیهها توضیح داده شده است که انتخاب میان آنها به شرایط محل و حساسیت رقم به فیلوکسرا وابسته است.

مقایسه سریع ریسک استقرار در انگور پیوندی و ریشهدار
| معیار مقایسه | انگور ریشهدار | انگور پیوندی |
|---|---|---|
| محل اتصال پیوند | وجود ندارد | وجود دارد و باید از آسیب و دفن نامناسب محافظت شود |
| خطر فیلوکسرا | در ارقام و مناطق حساس میتواند بالا باشد | با انتخاب پایه مقاوم مناسب میتوان خطر را کاهش داد |
| سازگاری با خاک | به ویژگیهای ریشه خود رقم وابسته است | بسته به پایه، امکان انتخاب متناسب با برخی محدودیتهای خاک وجود دارد |
| بازرویی پس از نابودی بخش هوایی | شاخه جدید از همان رقم رشد میکند | اگر پایه زنده بماند ولی پیوندک از بین برود، شاخه پایه ممکن است جای رقم اصلی را بگیرد |
| پیچیدگی کاشت | نیازمند مراقبت از ریشه و کاشت صحیح است | علاوه بر مراقبت ریشه، محل پیوند نیز باید درست قرار بگیرد |
| تحمل تنشهای خاک | به ویژگیهای رقم و شرایط زمین بستگی دارد | برخی پایهها برای سازگاری با شوری، pH یا شرایط دیگر انتخاب میشوند |
| برتری در همه باغها | خیر | خیر |
این مقایسه نشان میدهد که تصمیم درست به نوع خطر موجود در باغ وابسته است. اگر مشکل اصلی فیلوکسرا باشد، پایه مقاوم اهمیت زیادی پیدا میکند؛ اما اگر منطقه از نظر این آفت کمخطر باشد و مسئله اصلی آسیب زمستانی به تنه باشد، مزیتهای انگور ریشهدار میتوانند مهمتر شوند.
ریسک اول: فیلوکسرا؛ مهمترین دلیل استفاده از پایه در انگور
فیلوکسرا آفتی است که میتواند به ریشه انگور آسیب بزند. حساسیت انگورها به این آفت یکسان نیست و انگور اروپایی از جمله گروههایی است که در مناطق آلوده ممکن است بهشدت آسیب ببیند.
UC IPM تأکید میکند که کاشت انگور روی پایه مقاوم به فیلوکسرا، یا استفاده از خاکهای شنی مناسب در شرایط خاص، از راهکارهای اصلی کنترل این آفت است. در چنین مناطقی، کاشت انگور حساس روی ریشه خودش میتواند ریسک بلندمدت باغ را افزایش دهد.
در نتیجه اگر منطقه شما سابقه فیلوکسرا دارد یا این آفت در خاکهای اطراف شناخته شده است، انتخاب نهال انگور پیوندی روی پایه مقاوم و متناسب میتواند تصمیم منطقیتری باشد. البته فقط پیوندی بودن کافی نیست؛ نام و مقاومت پایه اهمیت اصلی را دارد.
مطالب مفید مرتبط:
آیا همه ارقام انگور به پایه مقاوم نیاز دارند؟
خیر. ضرورت استفاده از پایه به گونه و رقم انگور، وضعیت آفت در منطقه و شرایط خاک وابسته است. برخی انگورهای آمریکایی و هیبریدها نسبت به فیلوکسرا مقاومتر یا متحملتر هستند و بسیاری از انگورهای رومیزی در بعضی مناطق روی ریشه خود کشت میشوند.
Oregon State University توضیح میدهد که بسیاری از انگورهای رومیزی معمولاً ریشهدار عرضه میشوند و برخی از آنها در برابر فیلوکسرا مقاومت یا تحمل بیشتری دارند؛ در حالی که انگورهای اروپایی شرابی اغلب روی پایه مقاوم پیوند میشوند.
بنابراین نباید یک توصیه مربوط به انگور شرابی اروپایی را بدون بررسی به همه ارقام انگور رومیزی، کشمشی یا محلی تعمیم داد. پیش از خرید، وضعیت فیلوکسرا و حساسیت رقم مشخص را بررسی کنید.
ریسک دوم: محل پیوند و احتمال شکست در استقرار
در نهال پیوندی، محل اتصال پایه و پیوندک یک بخش مهم برای بررسی است. اگر پیوند بهخوبی جوش نخورده باشد، اتصال آسیب دیده باشد یا ناسازگاری میان پایه و پیوندک وجود داشته باشد، استقرار و دوام نهال میتواند تحت تأثیر قرار گیرد.
در زمان خرید، محل پیوند را از نظر ترک عمیق، بازشدگی، زخم جدی یا جداشدگی بافت بررسی کنید. وجود یک برجستگی در محل پیوند بهتنهایی نشانه شکست نیست؛ شکل اتصال در ارقام مختلف میتواند متفاوت باشد.
در مقابل، نهال ریشهدار این محل اتصال را ندارد. حذف این نقطه از زنجیره ساختار گیاه یک مزیت است، اما بهمعنی مصونیت از مشکلات ریشه، بیماری، خشکی یا ضعف استقرار نیست.
ریسک سوم: اگر زمستان بخش هوایی انگور را از بین ببرد چه میشود؟
این تفاوت برای مناطق سردسیر اهمیت ویژهای دارد. اگر تنه یا قسمت هوایی یک انگور ریشهدار بر اثر سرما آسیب جدی ببیند اما ریشه زنده بماند، جوانهها یا شاخههای جدیدی که از ریشه خود گیاه رشد میکنند، همچنان به همان رقم تعلق دارند.
در نهال پیوندی، اگر پیوندک از بین برود ولی پایه زنده بماند، شاخههای جدید ممکن است از پایه رشد کنند. این شاخهها معمولاً ویژگیهای رقم میوه موردنظر را ندارند؛ بنابراین باغدار باید تصمیم بگیرد که آیا بازسازی تاج از پیوندک باقیمانده ممکن است یا نیاز به پیوند مجدد یا جایگزینی نهال دارد.
Oklahoma State University این مزیت را برای انگورهای ریشهدار در مناطق مستعد یخزدگی مطرح میکند. با این حال، میزان آسیب سرمایی به رقم، شدت و مدت سرما، وضعیت تنه و ریشه و محل قرارگیری جوانهها بستگی دارد؛ پس این مزیت نباید بهمعنی مناسب بودن همه انگورهای ریشهدار برای هر اقلیم سرد در نظر گرفته شود.

ریسک چهارم: پایه مناسب میتواند محدودیتهای خاک را کاهش دهد
یکی از مزیتهای مهم نهال پیوندی این است که پایه را میتوان براساس بخشی از محدودیتهای محل انتخاب کرد. بعضی پایهها در شرایط مشخص به شوری، pH نامناسب، خشکی یا برخی بیماریها پاسخ بهتری نشان میدهند.
اما این مزیت فقط زمانی وجود دارد که پایه واقعاً برای همان مشکل انتخاب شده باشد. عنوان «پایه مقاوم» یا «پایه قوی» کافی نیست؛ باید بدانید مقاومت آن نسبت به چه عامل و در چه محدودهای مطرح شده است.
برای مثال اگر خاک شما شور است، باید مشخص شود پایه موردنظر تحمل شوری دارد یا خیر. اگر خاک سنگین و کمزهکش است، مقاومت به شوری الزاماً به معنی تحمل شرایط غرقابی نیست. هر ویژگی باید جداگانه ارزیابی شود.
آیا انگور پیوندی همیشه قویتر از انگور ریشهدار رشد میکند؟
خیر. پایه میتواند قدرت رشد را افزایش یا کاهش دهد، اما نتیجه به ترکیب پایه و رقم و شرایط باغ وابسته است. بعضی پایهها برای کنترل قدرت رشد انتخاب میشوند و برخی برای ایجاد قدرت بیشتر در شرایط خاص.
Oklahoma State University اشاره میکند که انگورهای ریشهدار در بعضی خاکهای حاصلخیز و شرایط مناسب میتوانند از نظر کنترل قدرت رشد انتخاب خوبی باشند؛ در مقابل، پایههای مناسب ممکن است در خاکهای دارای محدودیت، سازگاری یا رشد بهتری فراهم کنند.
پس رشد قویتر همیشه برابر با استقرار بهتر یا باردهی اقتصادیتر نیست. برای باغ تجاری باید قدرت رشد با تراکم کاشت، سیستم داربست، آبیاری، هرس و هدف تولید هماهنگ باشد.
ریسک پنجم: کیفیت نهال و سلامت ریشه
گاهی بحث پیوندی یا ریشهدار بودن باعث میشود خریدار از مهمترین نکته غافل شود: سلامت واقعی نهال.
ریشههای خشک، شکسته، پوسیده یا بهشدت آسیبدیده میتوانند استقرار را عقب بیندازند. در نهال گلدانی نیز ریشههای بهشدت حلقهای و متراکم میتوانند مشکلساز باشند. بنابراین نوع تکثیر بهتنهایی شاخص کیفیت نیست.
برای هر دو نوع نهال، ریشه باید از نظر زنده بودن، سلامت و توزیع مناسب بررسی شود. اگر نهال ریشهلخت است، از خشک شدن ریشهها پیش از کاشت جلوگیری کنید و در صورت گلدانی بودن، وضعیت ریشه را تا حد امکان مشاهده کنید.
ریسک ششم: کاشت اشتباه میتواند مزیت نهال پیوندی را از بین ببرد
نهال پیوندی باید در عمق مناسبی کاشته شود تا محل اتصال پایه و پیوندک زیر خاک قرار نگیرد. دفن نامناسب پیوند میتواند شرایط را برای ریشهزایی قسمت رقم و تغییر رفتار مورد انتظار پایه فراهم کند.
Penn State Extension توصیه میکند در انگور پیوندی محل پیوند بالاتر از سطح خاک باقی بماند؛ در راهنمای این دانشگاه حدود ۲ اینچ بالاتر از خاک بهعنوان راهنمای کاشت مطرح شده است. این مقدار باید با نوع نهال و شرایط محلی هماهنگ شود و دستورالعمل اختصاصی پایه و منطقه در اولویت قرار گیرد.
در انگور ریشهدار محل پیوند وجود ندارد، اما این موضوع مجوز کاشت بسیار عمیق نیست. هر دو نوع نهال باید طبق روش مناسب کاشته شوند و ریشهها در چاله بدون خمشدن شدید یا فشردگی نامناسب قرار بگیرند.

برای باغهای سردسیر کدام روش ریسک کمتری دارد؟
در منطقهای که سرمای زمستان میتواند تنه و قسمت هوایی انگور را از بین ببرد، امکان بازرویی انگور ریشهدار از ریشه خود میتواند یک مزیت باشد. اما تصمیم نهایی به مقاومت سرمایی رقم نیز وابسته است.
در نهال پیوندی، اگر پیوندک آسیب ببیند و پایه سالم باقی بماند، ممکن است بازسازی رقم اصلی نیاز به پیوند مجدد داشته باشد. در مقابل، اگر خطر فیلوکسرا در منطقه جدی باشد، مزیت استفاده از پایه مقاوم ممکن است بر این محدودیت غلبه کند.
بنابراین در مناطق سرد، دو موضوع را همزمان بسنجید: مقاومت زمستانی رقم و ریسک فیلوکسرا در محل. انتخاب یکی بدون بررسی دیگری تصمیم کاملی نیست.
برای خاک شور یا دارای pH نامناسب، انتخاب پایه را جدیتر بگیرید
اگر آزمایش خاک نشان میدهد شوری یا pH از محدوده مطلوب فاصله دارد، انتخاب انگور پیوندی ممکن است امکان استفاده از پایه متناسب با محدودیت را فراهم کند. با این حال، تحمل به شوری یا pH بالا در همه پایهها یکسان نیست.
در این شرایط، نام دقیق پایه را دریافت کنید و ویژگیهای آن را با نتیجه آزمایش خاک و آب آبیاری تطبیق دهید. از عبارتهای عمومی مانند «پایه مقاوم به همه شرایط» بهعنوان مدرک فنی استفاده نکنید.
چه زمانی انگور ریشهدار میتواند انتخاب منطقیتری باشد؟
انگور ریشهدار میتواند گزینه مناسبی باشد اگر رقم موردنظر با ریشه خودش سازگار باشد، خطر فیلوکسرا در منطقه پایین یا بهخوبی مدیریتشده باشد و محدودیت خاکی خاصی وجود نداشته باشد که استفاده از پایه را ضروری کند.
این روش همچنین در شرایطی که بازرویی از ریشه پس از آسیب قسمت هوایی مزیت دارد، ارزش بررسی دارد. با این حال، ریشهدار بودن بهتنهایی تضمینی برای رشد سریعتر یا باردهی بیشتر نیست.
چه زمانی انگور پیوندی انتخاب منطقیتری است؟
اگر رقم موردنظر به فیلوکسرا حساس است و این آفت در خاک یا منطقه شما وجود دارد، استفاده از پایه مقاوم میتواند نقش مهمی در حفاظت بلندمدت باغ داشته باشد.
همچنین اگر محدودیتهای شناختهشده خاک یا آب وجود دارد و پایهای با سازگاری مناسب برای آنها در دسترس است، نهال پیوندی میتواند گزینه فنیتری باشد. کلید کار، انتخاب پایهای است که برای همان محدودیت آزموده یا توصیه شده باشد.
قبل از سفارش نهال، این اطلاعات را آماده کنید
برای مقایسه درست نهال پیوندی و ریشهدار، اطلاعات باغ را بهجای حدس زدن جمعآوری کنید. این اطلاعات به شما کمک میکنند سؤالهای دقیقتری از نهالستان بپرسید و از خرید نهالی که با شرایط زمین هماهنگ نیست، جلوگیری کنید.
اطلاعات محل
- سابقه وجود فیلوکسرا یا سایر آفات مهم ریشه
- حداقل دمای زمستان و سابقه خسارت سرما
- نتیجه آزمایش خاک شامل بافت، pH و شوری
- کیفیت آب آبیاری و وضعیت زهکشی
- هدف تولید و بازار مقصد
اطلاعات نهال
- نام دقیق رقم انگور
- ریشهدار یا پیوندی بودن نهال
- نام دقیق پایه در نهال پیوندی
- ویژگیهای پایه در برابر آفات و محدودیتهای خاک
- سلامت ریشه، تنه و محل پیوند
- شرایط حمل و زمان مناسب کاشت
چطور بین نهال انگور پیوندی و ریشهدار انتخاب کنیم؟
ابتدا خطرهای اصلی محل را مشخص کنید و سپس آن را با ویژگیهای رقم و پایه تطبیق دهید.
- خطر فیلوکسرا را بررسی کنید: وضعیت آفت را در منطقه مشخص کنید و حساسیت رقم موردنظر را بسنجید تا بدانید استفاده از پایه مقاوم تا چه اندازه ضرورت دارد.
- خطر سرمای زمستان را ارزیابی کنید: سابقه حداقل دما و آسیب تنه را بررسی کنید و مشخص کنید بازرویی از ریشه خود رقم در باغ شما چه اهمیتی دارد.
- محدودیتهای خاک و آب را مشخص کنید: نتیجه آزمایش خاک و آب را بررسی کنید و ببینید آیا پایهای با سازگاری مشخص برای شرایط شما لازم است.
- رقم و پایه را از نهالستان بپرسید: در نهال پیوندی، نام دقیق پایه و رقم را جداگانه دریافت کنید و ویژگیهای آنها را با محل باغ تطبیق دهید.
- سلامت نهال را بررسی کنید: ریشه، تنه و در نهال پیوندی محل اتصال را از نظر آسیب و نشانههای ضعف بررسی کنید و از تهیه نهال ناسالم خودداری کنید.
- روش کاشت را متناسب با نوع نهال انتخاب کنید: ریشهها را بدون خمشدن و آسیب در خاک قرار دهید و در نهال پیوندی، محل اتصال را بالاتر از سطح خاک نگه دارید.
- تصمیم نهایی را با هدف باغ هماهنگ کنید: پس از مقایسه آفت، اقلیم، خاک، پایه، سلامت نهال و هزینه، گزینهای را انتخاب کنید که با شرایط واقعی باغ بیشترین سازگاری را دارد.
موارد موردنیاز
- اطلاعات سابقه فیلوکسرا و آفات ریشه در منطقه
- سابقه حداقل دمای زمستان و خسارت سرما
- نتیجه آزمایش خاک شامل بافت، pH و شوری
- اطلاعات کیفیت آب آبیاری و زهکشی
- نام دقیق رقم انگور
- نام دقیق پایه در نهال پیوندی
- اطلاعات سازگاری پایه با محدودیتهای خاک
- امکان بررسی ریشه و محل پیوند نهال
- اطلاعات شرایط حمل و زمان کاشت
بعد از خرید، استقرار نهال را چطور بهتر مدیریت کنیم؟
پس از انتخاب نوع نهال، بخش مهمی از موفقیت به کیفیت کاشت و مراقبت اولیه وابسته است. نهال باید در زمان مناسب کاشته شود، ریشهها پیش از کاشت خشک نشوند و خاک اطراف ریشه بهصورت یکنواخت با آن تماس داشته باشد.
برای نهال پیوندی، محل اتصال باید بالاتر از خاک باقی بماند و شاخههایی که از پایه رشد میکنند کنترل شوند تا بهتدریج جای رقم اصلی را نگیرند. برای نهال ریشهدار نیز باید از آسیب ریشه و خشک شدن آن جلوگیری کرد.
بعد از کاشت، آبیاری باید با نوع خاک و رطوبت واقعی آن هماهنگ باشد. آبیاری ناکافی میتواند استقرار را به تأخیر بیندازد و آبیاری بیش از حد در خاک کمزهکش نیز میتواند به ریشه آسیب برساند. مدیریت علف هرز نزدیک نهال، کنترل آفات و بیماریها و ثبت نام رقم و پایه نیز برای نگهداری بلندمدت باغ اهمیت دارد.
جمعبندی؛ ریسک کمتر یعنی انتخاب متناسب با باغ، نه انتخاب یک نوع نهال برای همه شرایط
در مقایسه نهال انگور پیوندی و ریشهدار، تفاوت واقعی در نوع ریشه، وجود محل پیوند، خطر فیلوکسرا، امکان بازرویی پس از آسیب سرمایی و فرصت استفاده از پایههای سازگار با خاک خلاصه میشود.
اگر خطر فیلوکسرا در منطقه جدی است، رقم حساس باید روی پایه مقاوم مناسب بررسی شود. اگر شرایط محل استفاده از ریشه خود رقم را توجیه میکند و محدودیت مهمی برای آن وجود ندارد، نهال ریشهدار نیز میتواند انتخاب مناسبی باشد. در هر دو حالت، سلامت ریشه و کیفیت نهال از عوامل اصلی موفقیت استقرار باقی میماند.
پیش از خرید نهال، نام دقیق رقم و در صورت پیوندی بودن نام پایه را ثبت کنید، وضعیت خاک و آب را بشناسید و ریسکهای اصلی باغ را بررسی کنید. سپس روش کاشت و مدیریت اولیه را با نوع نهال هماهنگ کنید. این رویکرد احتمال انتخاب نامناسب و هزینههای بعدی را کاهش میدهد.
در نهالیار، انتخاب نهال از شناخت خاک و اقلیم شروع میشود و تا کاشت، احداث باغ، نگهداری درخت، هرس، کود و تغذیه و مدیریت آفات و بیماریها ادامه دارد. برای انگور نیز بهترین انتخاب لزوماً پیوندی یا ریشهدار نیست؛ انتخاب بهتر، نهالی است که با رقم موردنظر، شرایط واقعی زمین و ریسکهای محل باغ هماهنگی بیشتری داشته باشد.
سوالات متداول
در بسیاری از موارد، تولید نهال ریشهدار هزینه کمتری دارد، زیرا مرحله تولید پایه و پیوند جداگانه وجود ندارد. با این حال، قیمت نهایی به رقم، کیفیت نهال، اندازه، روش تولید و شرایط عرضه وابسته است و نباید ارزانتر بودن را به معنی اقتصادیتر بودن باغ در بلندمدت دانست.
این موضوع به شدت آسیب، وضعیت زنده بودن بافتها و زمان وقوع بستگی دارد. اگر اتصال کاملاً جدا شده یا بافتها آسیب شدید دیده باشند، احتمال استقرار موفق کاهش مییابد. در زمان تحویل، نهال دارای محل پیوند ترکخورده، بازشده یا بهشدت آسیبدیده باید پیش از کاشت بررسی شود.
اگر هدف تولید رقم پیوندک باشد، شاخههای پایه معمولاً نباید جای رشد رقم اصلی را بگیرند؛ زیرا ممکن است ویژگیهای میوه و رشد متفاوتی داشته باشند. در مواردی که پیوندک از بین رفته است، وضعیت پایه و امکان پیوند مجدد باید ارزیابی شود.
علاوه بر مراقبتهای معمول از ریشه، باید محل پیوند نیز در موقعیت مناسبی قرار بگیرد و از دفن شدن آن زیر خاک جلوگیری شود. با این حال، هر دو نوع نهال به حمل مناسب، جلوگیری از خشک شدن ریشه و کاشت اصولی نیاز دارند.
خیر. مقاومت به فیلوکسرا به معنی مقاومت عمومی در برابر همه بیماریها، نماتدها یا شرایط نامناسب خاک نیست. هر ویژگی مقاومت باید برای عامل مشخص و همان پایه بررسی شود.
نه همیشه. بسیاری از انگورهای رومیزی در بعضی مناطق روی ریشه خود کشت میشوند، اما تصمیم به حساسیت رقم، حضور فیلوکسرا، شرایط خاک و توصیههای فنی منطقه بستگی دارد. نام «انگور رومیزی» بهتنهایی ضرورت یا عدم ضرورت استفاده از پایه را مشخص نمیکند.
در چنین شرایطی معمولاً بررسی پایهای که هم در برابر فیلوکسرا مقاومت مناسب داشته باشد و هم با محدودیت شوری سازگار باشد، اولویت پیدا میکند. انتخاب باید براساس نتایج آزمایش خاک و آب و اطلاعات معتبر همان پایه انجام شود، زیرا همه پایهها در برابر این دو عامل پاسخ یکسانی ندارند.
